مقالهی مبنا: «درک مکتب آتن رافائل»، بلاگ آرتسپر. مشاهدهی مقالهی اصلی
مکتب آتن بیش از چهار متر ارتفاع و نزدیک به هشت متر عرض دارد، اما عظمت آن فقط به ابعادش محدود نیست. رافائل در این فرسک شماری از مهمترین فیلسوفان و دانشمندان جهان باستان را در فضایی باشکوه گرد هم آورده است. در ادامه، ساختار و معنای این اثر را بر پایهی مقالهی آرتسپر بررسی میکنیم.
شناسنامهی اثر
- عنوان اصلی: Scuola di Atene (The School of Athens)
- نقاش: رافائل (رافائلو سانتزیو)
- تاریخ خلق: ۱۵۰۸ تا ۱۵۱۲
- تکنیک: فرسک
- ابعاد: حدود ۵۰۰ × ۷۷۰ سانتیمتر
- محل نگهداری: استانتسا دلا سنیاتورا، کاخ آپوستولیک، واتیکان
اهمیت زمینه
این شاهکار به سفارش پاپ یولیوس دوم در اوایل قرن شانزدهم ساخته شد تا دیوار یکی از اتاقهای خصوصی او در کاخ واتیکان را تزیین کند؛ اتاقی که کتابخانه و محل کار پاپ بود. اثر در عین حال اقتدار فکری کلیسا را در دورهای به نمایش میگذاشت که جایگاه آن با چالش روبهرو شده بود.
رافائل میراث فکری یونان و روم باستان را، با وجود خاستگاه غیرمسیحی آن، درون برنامهای تصویری برای دربار پاپ جای داد. مکتب آتن فلسفه، هنر و علم را با جهان فکری کلیسای کاتولیک پیوند میدهد و چنین القا میکند که فلسفه، علم و الهیات، با وجود روشهای متفاوت، همگی در جستوجوی حقیقتاند.
این فرسک همچنین برای ستایش پاپ و حلقهی نخبگان پیرامون او ساخته شده بود. رافائل با آفرینش مجلسی خیالی از بزرگترین متفکران تاریخ، دربار یولیوس دوم را وارث آن سنت باشکوه معرفی میکرد.
شخصیتهای نمادین
ابعاد بزرگ فرسک به رافائل اجازه داد پنجاهودو پیکره را در یک ترکیب منسجم جای دهد. هویت همهی آنها قطعی نیست، اما بسیاری را میتوان با توجه به چهره، حالت بدن و ابزارهایی که در دست دارند شناخت.
افلاطون و ارسطو در مرکز ترکیب و درست در نقطهی گریز معماری ایستادهاند. در دو سوی آنها گروههایی دیده میشوند که هرکدام به شاخهای از فلسفه یا علم مربوطاند. در سمت چپ، فیثاغورس مشغول نوشتن و آموزش ریاضیات است و چهرههایی چون سقراط و هراکلیتوس نیز در میان جمع حضور دارند. گفته میشود یکی از پیکرهها فرانچسکو ماریا دلا روره، برادرزادهی یولیوس دوم، است.
در سمت راست، اقلیدس با پرگار مسئلهای هندسی را توضیح میدهد و بطلمیوس و زرتشت با کرههایی در دست به ستارهشناسی و شناخت کیهان اشاره دارند. نمایندگانی از مکتبهای اپیکوری، رواقی و کلبی نیز دیده میشوند؛ دیوگنس بهتنهایی روی پلهها نشسته است. رافائل تصویر خود را هم در حاشیهی سمت راست گنجانده و از میان جمع به سوی تماشاگر نگاه میکند.
افلاطون و ارسطو؛ تقابل دو جهانبینی
رافائل در مرکز مکتب آتن دو رویکرد فلسفی را روبهروی هم قرار میدهد. افلاطون به جهان ایدهها و حقیقتی فراتر از امور محسوس میاندیشد؛ ارسطو شناخت را از مشاهده و تجربهی جهان زمینی آغاز میکند. حالت بدن و جایگیری این دو، تفاوت دیدگاهشان را به زبان تصویر بیان میکند.
دو فیلسوف به یکدیگر نگاه میکنند، چنانکه گویی در حال گفتوگو یا مناظرهاند. افلاطون انگشت خود را به سوی آسمان گرفته و به حقیقتی برتر و نامحسوس اشاره میکند. ارسطو کف دستش را رو به زمین نگه داشته است تا بر جهان ملموس و تجربهپذیر تاکید کند. تفاوت سن آنها نیز تقابل میان استاد سالخورده و شاگرد جوانتر را پررنگ میکند.
رافائل تضاد آنها را با رنگ لباس نیز نشان میدهد: افلاطون جامهای آبی و ردایی سرخ دارد، در حالی که ترکیب رنگ لباس ارسطو برعکس است. بااینهمه هر دو، از دو مسیر متفاوت، یک هدف را دنبال میکنند: شناخت حقیقت.
پلههای رافائل؛ معنایی استعاری و دوگانه
پلههای پهن تصویر فقط عنصری برای سامان دادن به فضا نیستند؛ میتوان آنها را تمثیلی از مسیر رسیدن به دانش نیز دانست.
پیکرهها در ارتفاعهای گوناگون قرار گرفتهاند و جای هر شخصیت با نقش و اهمیت او در این جهان فکری ارتباط دارد. حرکت رو به بالای پلهها نیز میتواند کوشش فیلسوفان و دانشمندان برای رسیدن به شناخت را تداعی کند.
آینهی یک دوره و نشانی فرازمانی
ماندگاری این اثر از آن روست که هم به فرهنگ رنسانس تعلق دارد و هم پرسشهایی فراتر از زمان خود مطرح میکند. رافائل گذشتهی باستان را در فضایی معماریشده به سبک روزگار خود زنده کرده و میان علم و ایمان، واقعیت و نمایش، و گذشته و حال پیوند و تنش پدید آورده است.
نبود زنان در این اجتماع بزرگ اندیشمندان نیز چشمگیر است و محدودیتهای فرهنگی دورهی رنسانس را بازتاب میدهد. بعضی مفسران تنها چهرهی زنانهی تصویر را هیپاتیا، ریاضیدان، ستارهشناس و فیلسوف اسکندرانی، دانستهاند؛ هرچند هویت بسیاری از پیکرههای فرسک همچنان محل اختلاف است.
منابع و اعتبار تصاویر
- Understanding Raphael’s School of Athens, Artsper Magazine
- رکورد رسمی Scuola di Atene در موزههای واتیکان
تصویر کامل اثر از ویکیمدیا کامنز و تصاویر تحلیلی از بلاگ Artsper دریافت شدهاند. اثر اصلی در استانتسا دلا سنیاتورا، کاخ آپوستولیک واتیکان قرار دارد.
نظرها
هنوز نظری ثبت نشده؛ نخستین نفر باشید.