مقالهی مبنا: «نگاهی نزدیکتر: شام آخر لئوناردو داوینچی»، ItalianRenaissance.org. مشاهدهی مقالهی اصلی
شام آخر لئوناردو داوینچی از شاهکارهای رنسانس است؛ اثری با شهرت جهانی که از همان سالهای نخست با فرسایش و آسیب روبهرو شد. آنچه امروز بر دیوار غذاخوری صومعهای در میلان میبینیم، هم اوج نوآوری نقاشی اروپا در پایان قرن پانزدهم است و هم نتیجهی کوشش طولانی برای حفظ یک تجربهی فنی جسورانه.
شناسنامهی اثر
- عنوان اصلی: The Last Supper (Il Cenacolo)
- نقاش: لئوناردو داوینچی
- تاریخ خلق: حدود ۱۴۹۵ تا ۱۴۹۸
- تکنیک: تمپرا و روغن روی اندود خشک دیوار
- ابعاد: حدود ۴۶۰ × ۸۸۰ سانتیمتر
- محل نگهداری: غذاخوری صومعهی سانتا ماریا دله گراتسیه، میلان
سفارشی برای غذاخوری راهبان و پیامدهای یک تجربهی فنی
لودوویکو اسفورتزا، دوک میلان، این اثر را برای غذاخوری یا رفکتوری صومعهی سانتا ماریا دله گراتسیه سفارش داد. لئوناردو به جای روش رایج فرسک، ترکیبی از تمپرا و روغن را روی اندود خشک دیوار به کار برد. او با این روش میتوانست آهستهتر کار کند و به رنگهایی غنیتر و جزئیاتی ظریفتر برسد، اما نتیجه دوام فرسک را نداشت. رنگها از همان زمان زندگی لئوناردو شروع به پوستهشدن و ریختن کردند.
در قرن هفدهم آسیب بزرگتری به اثر وارد شد: راهبان برای رفتوآمد، دری در پایین دیوار باز کردند و بخشی از نقاشی، از جمله پاهای مسیح، برای همیشه از میان رفت. این اتفاق نشان میدهد که جایگاه اثر در آن زمان با احترام و مراقبتی که امروز برای آن قائلاند یکسان نبود.
اتاقی که غذاخوری را ادامه میدهد
لئوناردو فضای تصویر را چنان طراحی کرد که تالار شام مسیح و حواریون ادامهی فضای واقعی غذاخوری به نظر برسد. این انتخاب با کارکرد اتاق نیز پیوندی مستقیم داشت: راهبان هنگام غذا خوردن، شام مسیح را در برابر خود میدیدند. گسترش فضای واقعی درون نقاشی پیشینهای روشن در هنر ایتالیا داشت و فرسک تثلیث مقدس مازاتچو در کلیسای سانتا ماریا نوولای فلورانس نمونهای مشهور از آن بود. لئوناردو این دستاوردهای پیشین را گرفت و به ترکیبی پیچیدهتر و نمایشیتر رساند.
صحنه در اتاقی مستطیلشکل میگذرد: سقف با مربعهای منظم تقسیم شده، دیوارهای دو طرف با پردههای بافته پوشیده شدهاند و سه پنجرهی انتهایی به منظرهای دور باز میشوند. افق در مهی کمرنگ محو شده است. این شگرد که «پرسپکتیو جوی» نام دارد، با کمرنگ و مات کردن اشیای دوردست، توهم عمق را ایجاد میکند.
هندسهای که همهچیز را به مرکز میرساند
مسیح درست در مرکز تصویر نشسته و حالت بدنش شکلی مثلثی میسازد. هیچیک از پیکرههای دیگر با این شکل همپوشانی ندارد و به همین دلیل آرامش او در میان حرکت حواریون برجستهتر است. دوازده حواری در دو سوی مسیح به چهار گروه سهنفره تقسیم شدهاند؛ عدد سه میتواند به تثلیث و عدد چهار به چهار انجیل اشاره داشته باشد.
ساختار پرسپکتیو تکنقطهای اثر نیز آشکار است. اگر خطوط پردهها و تقسیمبندی سقف را دنبال کنیم، همه در نقطهای نزدیک سر مسیح به هم میرسند. قاب بالای پنجره و روشنایی منظرهی پشت سر، چهرهی او را بدون استفاده از هالهی سنتی از پسزمینه جدا میکنند. لئوناردو در اینجا نوآوریهای پرسپکتیوی قرن پانزدهم ایتالیا را ادامه داد و کاملتر کرد.
لحظهای که پیش از لئوناردو کسی نکشیده بود
مسیح فقط مرکز هندسی تصویر نیست؛ مرکز عاطفی آن نیز هست. صحنه به شب پیش از دستگیری و مرگ او بازمیگردد، زمانی که حواریون برای شام گرد آمدهاند. لئوناردو لحظهای را برگزیده که مسیح میگوید: «یکی از شما مرا تسلیم خواهد کرد» (انجیل متی، ۲۶:۲۱). یهودا همان خیانتکار است، اما دیگران هنوز نمیدانند منظور مسیح چه کسی است و ناگهان موجی از پرسش و اضطراب در میانشان شکل میگیرد.
موضوع شام آخر پیش از لئوناردو بارها تصویر شده بود، اما تمرکز بر لحظهی اعلام خیانت تازگی داشت. این انتخاب به لئوناردو امکان داد واکنشهای متفاوت حواریون را بررسی کند. حرکت دستها و جهت نگاهها گروهها را به هم پیوند میدهد و احساسات از اعتراض و ناباوری فیلیپ تا اندوه یوحنا و آرامش مسیح تغییر میکند.
و یهودا؟ چهرهی او در سایه است؛ تنها بخشی از صورتش دیده میشود، در حالی که کیسهی سکههای نقره را در مشت میفشارد. در سنت تصویری شام آخر، یهودا معمولاً آن سوی میز و جدا از بقیه مینشست، اما لئوناردو او را در یک گروه با یوحنا و پطرس جای داده است — سه چهرهای که هر یک نقشی برجسته در مصائب مسیح خواهند داشت: یهودا در خیانت، پطرس در انکارهایش و یوحنا که تا پای صلیب همراه مسیح میماند.
در آستانهی رنسانس عالی
شام آخر از یک سو بر دستاوردهای رنسانس آغازین در ترکیببندی و پرسپکتیو تکیه دارد و از سوی دیگر، در نمایش واکنشهای عاطفی و حالات روانی راهی تازه میگشاید. پیکرهها طبیعی و زندهاند، اما هر حرکت درون نظمی دقیق قرار گرفته است. همین پیوند میان مهارت فنی، مشاهدهی انسان و ترکیببندی سنجیده، اثر را به یکی از نشانههای آغاز رنسانس عالی تبدیل کرده است؛ دورهای که مسیر هنر اروپا را دگرگون کرد.
منابع و اعتبار تصاویر
تصاویر این صفحه بازتولید اثر اصلی لئوناردو داوینچی (در مالکیت عمومی) هستند و از نسخهی منتشرشده در ItalianRenaissance.org دریافت شدهاند. اثر اصلی بر دیوار غذاخوری صومعهی سانتا ماریا دله گراتسیه در میلان قرار دارد.
نظرها
هنوز نظری ثبت نشده؛ نخستین نفر باشید.