مقالهی مبنا: «درک تابلوی نمادین لاس مِنیناس اثر ولاسکز»، بلاگ آرتسپر. مشاهدهی مقالهی اصلی
لاس مِنیناس در سال ۱۶۵۶ و در دوران فرمانروایی هابسبورگها بر اسپانیا خلق شد. این شاهکار دیگو ولاسکز هنوز هم برای تاریخنگاران هنر معماست: چه کسی موضوع اصلی تابلوست، نقاش چه چیزی را روی بوم میکشد و بیننده دقیقاً در کجای صحنه ایستاده است؟
شناسنامهی اثر
- عنوان اصلی: Las Meninas (ندیمهها)
- نقاش: دیگو ولاسکز
- تاریخ خلق: ۱۶۵۶
- تکنیک: رنگروغن روی بوم
- ابعاد: حدود ۳۱۸ × ۲۷۶ سانتیمتر
- محل نگهداری: موزهی ملی پرادو، مادرید
معمایی که هرگز حل نشد
لاس منیناس مشهورترین اثر ولاسکز است و اعضای دربار اسپانیا را در فضایی غیرمعمول نشان میدهد. بازی پیچیدهی نقاش با پرسپکتیو و زاویهی دید، تشخیص موضوع اصلی را دشوار میکند. ولاسکز خود را نیز کنار بومی بزرگ در دل صحنه قرار داده است.
پژوهشگران سالها کوشیدهاند به پرسشهای تابلو پاسخ دهند، بیآنکه به نتیجهای قطعی برسند. جاناتان براون، تاریخنگار هنر و متخصص ولاسکز، نوشته است که کمتر اثری در تاریخ هنر به اندازهی این شاهکار تفسیرهای گوناگون برانگیخته است. او حتی از «سندرم خستگی لاس منیناس» سخن گفت؛ کنایهای به پژوهشهای بیپایان دربارهی این معما.
دیگو ولاسکز که بود؟
دیگو ولاسکز از برجستهترین هنرمندان عصر طلایی اسپانیا در سدهی هفدهم بود. او بهعنوان نقاش دربار فیلیپ چهارم، پرترههای بسیاری از اعضای خاندان سلطنتی و اشراف اسپانیا کشید و در دربار جایگاهی مهم یافت.
دیگو رودریگس د سیلوا ای ولاسکز در سال ۱۵۹۹ در سویل و در خانوادهای برخوردار به دنیا آمد. در نوجوانی مدتی شاگرد فرانسیسکو د اررا بود و سپس نزد فرانسیسکو پاچکو آموزش دید؛ استاد و نظریهپردازی که بر مهارت فنی و سنتهای مانریستی تأکید داشت.
در سالهای آغازین فعالیت ولاسکز، مضمونهای دینی در کنار صحنههایی از زندگی روزمره دیده میشوند؛ برای نمونه در پرستش مجوسان (۱۶۱۹). او پیکرههایی با ظاهر و پوشش مردم عادی را وارد روایتهای عهد جدید میکرد و به صحنههای مذهبی حضوری زمینی و ملموس میداد.
در لاس منیناس چه میبینیم؟
لاس منیناس پرترهای گروهی از شاهدخت، ندیمهها، خدمتکاران دربار و خود نقاش است. صحنه در اتاقی بلند در کاخ آلکاسار مادرید میگذرد که ولاسکز از آن بهعنوان کارگاه استفاده میکرد. سیلویو گاجی این فضا را «جعبهای ساده» توصیف کرده که میتوان آن را با شبکهای پرسپکتیوی و یک نقطهی گریز تحلیل کرد. شخصیتهای تصویر چنیناند:
- در مرکز پیشزمینه، شاهدخت (اینفانتا) مارگاریت ترزا ایستاده است.
- این کودک را دو ندیمه — یا منیناس، که عنوان نقاشی از آنها میآید — همراهی میکنند. نخستین ندیمه در سمت چپ او دونیا ایزابل د ولاسکو است که آمادهی تعظیم در برابر شاهدخت است.
- ندیمهی دوم دونیا ماریا آگوستینا سارمینتو د سوتومایور است که پیش پای مارگاریت ترزا زانو زده. او در حال تقدیم نوشیدنی در فنجانی سرخ (بوکارو) است که روی سینیای طلایی نگه داشته.
- در سمت راست شاهدخت دو کوتوله دیده میشوند؛ بلندقدتر آنها ماری باربولا، زن آلمانی مبتلا به آکندروپلازی است.
- کوتولهی دوم نیکولاس پرتوساتوی ایتالیایی است که بازیگوشانه میکوشد با پایش سگ ماستیف خوابآلوده را بیدار کند.
- دونیا مارسلا د اویا، سرپرست شاهدخت، پشت آنها و در جامهی سوگ ایستاده است.
- دونیا مارسلا د اویا با نگهبانی ناشناس صحبت میکند.
- در عقب و سمت راست، دون خوسه نیهتو ولاسکز، پیشکار ملکه، دیده میشود.
- خود نقاش، ولاسکز، در نقاشی حاضر است.
- آینهی دیوار پشتی چهره و بالاتنهی شاه فیلیپ چهارم و ملکه ماریانا را بازمیتاباند.
شخصیتهای حاضر در ترکیببندی
اینفانتای پنجساله در مرکز صحنه ایستاده است. او بعدها با لئوپولد اول، امپراتور مقدس روم، ازدواج کرد و در زمان خلق تابلو تنها فرزند زندهی فیلیپ و ماریانا بود. لباس روشن و جایگاه مرکزیاش او را به کانون بصری اثر تبدیل میکند.
حضور افراد کوتاهقامت نیز بازتاب ساختار دربار اسپانیاست؛ در سدههای شانزدهم و هفدهم، افراد کوتاهقامت بسیاری بهعنوان همراه و سرگرمکننده در دربارها زندگی میکردند.
در سمت چپ، ولاسکز از پشت بومی بزرگ به بیرون نگاه میکند. بر سینهاش صلیب سرخ نشان سانتیاگو دیده میشود، در حالی که او این نشان را در سال ۱۶۵۹، سه سال پس از پایان تابلو، دریافت کرد. بنابراین صلیب بعداً به نقاشی افزوده شده است؛ روایت مشهوری میگوید فیلیپ چهارم دستور این کار را داده، هرچند جزئیات آن قطعی نیست.
جایگاه نیهتو در دورترین نقطهی اتاق نیز اهمیت دارد. یک پای او روی پله و پای دیگر پایینتر است و معلوم نیست وارد میشود یا بیرون میرود. نور درگاه، نگاه بیننده را به عمق تصویر میکشاند؛ در مقابل، آینهی زوج سلطنتی نگاه را دوباره به فضای بیرون از تابلو بازمیگرداند. همین کشمکش، جایگاه بیننده و شاه و ملکه را مبهم میکند.
نقاش دیگری که با نگاه مستقیم سوژه و پرسپکتیو نقاشی بازی میکند بارتولومه استبان موریلو در دو زن پشت پنجره (۱۶۵۵ تا ۱۶۶۰) است.
ترکیببندی دوپرسپکتیوی
معمای اصلی تابلو در ترکیببندی آن نهفته است. اثر با پرترههای رسمی سلطنتی تفاوت دارد و لحظهای گذرا و پرتحرک را ثبت میکند، چنانکه گویی با عکسی ناگهانی روبهروییم. در عین حال، ولاسکز با مسیر نگاهها، آینه و نقطهی گریز فضایی میسازد که تفسیر واحدی ندارد. چون سند روشنی از قصد او یا خواستهی سفارشدهنده در دست نیست، پرسشها بیپاسخ ماندهاند.
از میان شخصیتهای تصویر، پنج نفر مستقیم به بیرون تابلو، یعنی به سوی زوج سلطنتی یا بیننده، نگاه میکنند. بر پایهی یک تفسیر، آینه تصویر شاه و ملکه را بازمیتاباند زیرا آنها بیرون قاب و روبهروی ولاسکز برای پرتره نشستهاند؛ در این صورت، زوج سلطنتی موضوع بومی است که پشتش را میبینیم.
مخالفان میگویند بوم نمایشدادهشده برای یک پرترهی معمولی بیش از حد بزرگ است و ابعادی نزدیک به خود لاس منیناس دارد. با وجود اختلاف نظر، تفسیر رایج صحنه را جلسهی نقاشی پرترهی شاه و ملکه میداند. بازتاب کوچک آینه نیز تنها تصویر شناختهشدهی ولاسکز از این زوج در کنار یکدیگر است.
عنوان نقاشی چه معنایی دارد؟
«لاس منیناس» در اسپانیایی به معنای «ندیمهها» است. اما این نام را خود ولاسکز بر اثر نگذاشت؛ بنابراین پرسش دقیقتر این است که چرا در سدهی نوزدهم، با وجود حضور شاهدخت و بازتاب شاه و ملکه، ندیمهها برای نامگذاری تابلو انتخاب شدند.
فلیکس دا کوستا، نویسندهی پرتغالی، در ۱۶۹۶ نوشت: «این تصویر بیشتر پرترهی ولاسکز است تا پرترهی ملکه.» اثر ابتدا با عنوانهایی مربوط به خانوادهی فیلیپ چهارم ثبت میشد و در سال ۱۸۴۳ نام لاس منیناس را گرفت. این نام توجه را از اعضای خاندان سلطنتی به کل صحنه و ساختار نامتعارف آن منتقل میکند.
سبک نقاشی
ولاسکز یکی از بزرگترین نقاشان باروک است؛ سبکی که بر شکوه، تأثیر حسی و نمایش دراماتیک تکیه دارد. او در آثار نخستین خود از «تنبریسم» نیز بهره میگرفت: شیوهای با تاریکی غالب که در آن بخشهای مهم، مانند چهره و دست، با نور شدید برجسته میشوند. ضربههای آزاد و قاطع قلممو نیز به آثار او نیرویی زنده میدهند.
تأثیر لاس منیناس در هنر معاصر
ولاسکز بهسبب ضربههای قلمموی جسور و بیانگرش الهامبخش بسیاری از نقاشان رئالیست و امپرسیونیست قرن نوزدهم و همچنین کوبیستها و سورئالیستهای قرن بیستم شد؛ کسانی مانند پابلو پیکاسو و سالوادور دالی که هر دو با ساختن نسخههای خودشان از نقاشیهای نمادین او به ولاسکز ادای احترام کردند. پیکاسو در سال ۱۹۵۷ پنجاهوهشت بازآفرینی از لاس منیناس کشید.
هنرمندان معاصر نیز بارها به بازخوانی استادان بزرگ اروپا پرداختهاند. آبراهام دایان، امانوئل فلیپو و ژاکلین رابرتس، عکاس، از جمله کسانیاند که به ترکیببندی، تضاد نور و تاریکی و زبان تصویری ولاسکز پاسخ دادهاند.
با وجود دوپهلوییاش — یا شاید بهسبب همان — لاس منیناس جایگاه شایستهی خود را میان شناختهشدهترین آثار جهان غرب یافته است.
منابع و اعتبار تصاویر
- Understanding Velázquez’s Iconic Las Meninas Painting, Artsper Magazine
- رکورد رسمی Las Meninas در موزهی ملی پرادو
تمام تصاویر این صفحه از نسخهی منتشرشده در بلاگ Artsper دریافت شدهاند. اثر اصلی در موزهی ملی پرادو، مادرید نگهداری میشود.
نظرها
هنوز نظری ثبت نشده؛ نخستین نفر باشید.