لئوناردو داوینچی یکی از معدود هنرمندان تاریخ است که نامش تقریباً با مفهوم «نبوغ» گره خورده است. او فقط نقاش نبود؛ در زمینههایی مانند آناتومی، مهندسی، معماری، طراحی ماشینها، نورشناسی و علوم طبیعی نیز فعالیت میکرد.
اما برخلاف شهرت عظیمش، تعداد نقاشیهای باقیمانده از او بسیار کم است. برخلاف بسیاری از نقاشان دوره رنسانس که صدها اثر از خود به جا گذاشتند، امروزه تنها حدود ۱۵ تا ۲۰ اثر بهطور جدی به لئوناردو نسبت داده میشوند.
دلیل این تعداد کم، بخشی به روش کار او برمیگردد. لئوناردو بسیار کمالگرا بود، پروژهها را بارها تغییر میداد و گاهی سالها روی یک اثر کار میکرد. برخی آثار نیز به دلیل آزمایشهای فنی ناموفق، آسیب دیدهاند یا فقط به شکل طراحی و طرح اولیه باقی ماندهاند.
بااینحال، همین تعداد محدود شامل برخی از تأثیرگذارترین نقاشیهای تاریخ هنر است؛ از «مونالیزا» که مشهورترین چهره تاریخ هنر محسوب میشود تا «شام آخر» که یکی از مهمترین تصاویر مذهبی جهان است.
در این مقاله مجموعه کامل نقاشیهای مهم لئوناردو داوینچی را بررسی میکنیم؛ با داستان خلق هر اثر، ویژگیهای هنری و نکاتی که هنگام دیدن آنها باید به آن توجه کرد.
لئوناردو داوینچی چند نقاشی دارد؟
پاسخ دقیق ساده نیست.
از میان آثار موجود، حدود ۱۵ اثر به شکل گسترده به لئوناردو نسبت داده میشوند. برخی دیگر نیز محل بحث میان پژوهشگران هستند؛ زیرا در کارگاه او شاگردان و همکارانی حضور داشتند و گاهی مشخصکردن سهم دقیق هر فرد دشوار است.
مهمترین ویژگی نقاشیهای لئوناردو این است که او تعداد زیادی اثر خلق نکرد، اما تقریباً هر اثر باقیماندهاش یک نقطه عطف در تاریخ هنر محسوب میشود.
۱. مونالیزا؛ Mona Lisa
مشهورترین نقاشی تاریخ هنر
سال خلق: حدود ۱۵۰۳ تا ۱۵۱۹ محل نگهداری: موزه لوور، پاریس اگر یک نقاشی در جهان وجود داشته باشد که حتی افراد غیرعلاقهمند به هنر هم آن را بشناسند، احتمالاً «مونالیزا» است.
اما شهرت این اثر فقط به دلیل لبخند مرموز آن نیست. قدرت اصلی مونالیزا در شیوهای است که لئوناردو انسان را نمایش میدهد.
در نقاشیهای پیش از رنسانس، چهرهها اغلب حالت رسمی و ثابت داشتند. لئوناردو اما زنی را نشان میدهد که انگار یک لحظه واقعی از حضور انسانی را ثبت کرده است.
چشمها، حالت دهان، چرخش بدن و رابطه چهره با پسزمینه باعث شده تصویر زنده به نظر برسد.
زن داخل نقاشی چه کسی است؟
هویت مونالیزا سالها موضوع بحث بوده است.
تفسیر پذیرفتهشدهتر این است که او لیزا جراردینی، همسر تاجری فلورانسی به نام فرانچسکو دل جوکوندو بوده است.
به همین دلیل نام ایتالیایی اثر:
La Gioconda
است.
اما برخی نظریههای دیگر نیز مطرح شدهاند؛ از جمله اینکه لئوناردو ممکن است ویژگیهای چهرهای مختلف را ترکیب کرده باشد.
راز لبخند مونالیزا چیست؟
مشهورترین ویژگی نقاشی، لبخند اوست.
اما عجیب اینجاست که لبخند وقتی مستقیم به دهان نگاه میکنیم کمتر دیده میشود و وقتی به بخشهای دیگر چهره نگاه میکنیم بیشتر احساس میشود.
این نتیجه تکنیکی به نام:
Sfumato
است.
لئوناردو لبههای تیز را حذف میکرد و انتقالهای بسیار نرم میان سایه و روشن ایجاد میکرد. همین باعث میشود حالت چهره ثابت نباشد و با زاویه نگاه تغییر کند.
چرا پسزمینه مونالیزا اهمیت دارد؟
در پشت سر زن، منظرهای خیالی و غیرواقعی دیده میشود.
دو طرف تصویر دقیقاً با یکدیگر هماهنگ نیستند و مسیرها و کوهها حالتی رؤیایی دارند.
لئوناردو انسان را در برابر طبیعت قرار داده است؛ اما نه طبیعتی ساده، بلکه جهانی پیچیده و رازآلود.
۲. شام آخر؛ The Last Supper
مهمترین نقاشی دیواری لئوناردو
سال خلق: ۱۴۹۵ تا ۱۴۹۸ محل: صومعه سانتا ماریا دله گراتزیه، میلان «شام آخر» یکی از شناختهشدهترین تصاویر مذهبی جهان است.
موضوع اثر لحظهای از انجیل است که عیسی به شاگردانش اعلام میکند یکی از آنها به او خیانت خواهد کرد.
اما نبوغ لئوناردو در انتخاب لحظه است.
او خیانت را نشان نمیدهد؛ واکنش انسانها به شنیدن خبر را نشان میدهد.
چرا این نقاشی اینقدر مهم است؟
در نسخههای سنتی این موضوع، حواریون معمولاً مانند گروهی ثابت و آرام نمایش داده میشدند.
اما لئوناردو هر شخصیت را واکنشی متفاوت داده است:
- تعجب
- خشم
- پرسش
- ترس
- ناباوری
هر چهره داستان خودش را دارد.
مشکل فنی شام آخر
لئوناردو برخلاف روش معمول نقاشی دیواری (Fresco)، تکنیک آزمایشی خود را استفاده کرد.
او رنگ را مستقیم روی دیوار خشک گذاشت تا بتواند جزئیات بیشتری ایجاد کند.
اما این روش دوام کمی داشت.
تنها چند دهه بعد، آسیبهای جدی در اثر ظاهر شد و در طول تاریخ چندین بار مرمت شد.
امروز بخش زیادی از چیزی که میبینیم حاصل مرمتهای علمی است.
۳. مرد ویترویوسی؛ Vitruvian Man
تصویر انسان کامل در نگاه لئوناردو
سال خلق: حدود ۱۴۹۰ این اثر بیشتر یک طراحی علمی است تا نقاشی.
لئوناردو در آن تلاش کرد رابطه میان تناسبات بدن انسان و هندسه را بررسی کند.
بر اساس نوشتههای معمار رومی ویتروویوس، بدن انسان دارای نسبتهای ریاضی مشخصی است.
لئوناردو این ایده را آزمایش کرد و انسانی را درون دایره و مربع قرار داد.
چرا این طراحی مهم است؟
مرد ویترویوسی فقط یک تصویر آناتومیک نیست.
این اثر نشاندهنده نگاه رنسانس به انسان است:
انسان به عنوان موجودی که میتواند جهان را اندازهگیری و درک کند.
در این نگاه، هنر و علم جدا از هم نیستند.
۴. بانوی صخرهها؛ Virgin of the Rocks
دو نسخه متفاوت از یک موضوع
نسخه لوور: حدود ۱۴۸۳ تا ۱۴۸۶ نسخه نگارخانه ملی لندن: حدود ۱۴۹۵ تا ۱۵۰۸ این اثر یکی از مهمترین نمونههای استفاده لئوناردو از نور و فضاست.
موضوع مذهبی است، اما فضای آن شبیه هیچ تصویر مذهبی معمولی نیست.
چهار شخصیت در میان غاری تاریک قرار گرفتهاند.
چرا غار اهمیت دارد؟
لئوناردو به طبیعت علاقه زیادی داشت.
غار فقط پسزمینه نیست؛ محیطی زنده است.
گیاهان، سنگها، آب و نور همگی با دقت علمی بررسی شدهاند.
این ترکیب میان مشاهده طبیعت و موضوع مذهبی یکی از ویژگیهای اصلی رنسانس است.
۵. پرتره یک موسیقیدان؛ Portrait of a Musician
سال خلق: حدود ۱۴۸۳ تا ۱۴۹۰ این تنها پرتره مردانه باقیمانده از لئوناردو است.
هویت فرد کاملاً قطعی نیست، اما احتمالاً یک موسیقیدان در دربار میلان بوده است.
نکته مهم اثر، نگاه مستقیم و شدید شخصیت است.
برخلاف بسیاری از پرترههای دوره خود، فرد فقط برای نمایش مقام اجتماعی تصویر نشده؛ او حضور روانی دارد.
۶. بانوی قاقم؛ Lady with an Ermine
سال خلق: حدود ۱۴۸۹ تا ۱۴۹۱ محل نگهداری: موزه ملی کراکوف این اثر احتمالاً پرتره چچلیا گالِرانی، معشوقه لودوویکو اسفورتزا، حاکم میلان است.
اما چیزی که آن را خاص میکند، فقط چهره زن نیست.
قاقم در آغوش او چند معنا دارد:
- نماد پاکی
- اشاره به نام خانوادگی یا لقب
- نشانه جایگاه اجتماعی
چرا این پرتره انقلابی بود؟
لئوناردو زن را به شکل سهرخ نشان داده است.
این چرخش بدن باعث میشود شخصیت زندهتر به نظر برسد.
او دیگر یک چهره ثابت در قاب نیست؛ انگار چیزی در بیرون از تصویر توجهش را جلب کرده است.
۷. خودنگاره؛ Portrait of a Man in Red Chalk
سال خلق: حدود ۱۵۱۲ این طراحی معمولاً به عنوان خودنگاره لئوناردو شناخته میشود، هرچند درباره این نسبتدادن بحثهایی وجود دارد.
چهره مردی سالخورده با مو و ریش بلند دیده میشود.
اگر این اثر واقعاً خودنگاره باشد، یکی از معدود تصاویری است که تصور ما از لئوناردوی پیر را ساخته است.
۸. سنت جان تعمیددهنده؛ Saint John the Baptist
سال خلق: حدود ۱۵۰۸ تا ۱۵۱۶ محل نگهداری: لوور پاریس این اثر یکی از اسرارآمیزترین نقاشیهای لئوناردو است.
قدیس یوحنا در تاریکی ظاهر شده و با لبخندی مبهم به بیننده نگاه میکند.
اشاره انگشت او به سمت بالا، نمادی مذهبی است؛ اما حالت چهره و نورپردازی اثر فضای بسیار متفاوتی ایجاد میکند.
۹. مریم و کودک با سنت آن؛ The Virgin and Child with Saint Anne
سال خلق: حدود ۱۵۰۸ تا ۱۵۱۷ این اثر یکی از آخرین پروژههای بزرگ لئوناردو است.
سه نسل در تصویر حضور دارند:
- سنت آن
- مریم
- عیسی
اما ترکیببندی بسیار پیچیده است.
بدنها در یک حرکت مارپیچی قرار گرفتهاند و روابط خانوادگی از طریق حالت دستها و نگاهها منتقل میشود.
۱۰. بشارت؛ Annunciation
سال خلق: حدود ۱۴۷۲ تا ۱۴۷۵ این اثر یکی از نخستین شاهکارهای لئوناردو است.
در آن هنوز تأثیر استادش، آندرهآ دل وروکیو، دیده میشود، اما بسیاری از ویژگیهای شخصی لئوناردو نیز ظاهر شدهاند:
- توجه به طبیعت
- جزئیات گیاهان
- استفاده از پرسپکتیو
- نورپردازی دقیق
۱۱. تعمید مسیح؛ The Baptism of Christ
سال خلق: حدود ۱۴۷۰ تا ۱۴۷۵ این اثر عمدتاً توسط استاد لئوناردو، وروکیو، ساخته شد.
اما گفته میشود لئوناردو بخشی از آن، بهویژه یکی از فرشتگان سمت چپ، را نقاشی کرده است.
روایت مشهور تاریخی میگوید وروکیو پس از دیدن کیفیت کار شاگردش، دیگر نقاشی را کنار گذاشت؛ اما این داستان احتمالاً اغراقآمیز است.
بااینحال، تفاوت میان فرشته لئوناردو و بخشهای دیگر نشاندهنده مسیر آینده اوست.
۱۲. سنت جروم در بیابان؛ Saint Jerome in the Wilderness
سال خلق: حدود ۱۴۸۰ این اثر ناتمام باقی ماند.
اما ارزش آن بسیار زیاد است، زیرا روش جستوجوی لئوناردو را نشان میدهد.
بدن سنت جروم با دقت آناتومیک فوقالعادهای طراحی شده است.
صورت لاغر، عضلات، استخوانبندی و حالت بدن نشان میدهند که لئوناردو چقدر به مطالعه ساختار بدن انسان علاقه داشت.
۱۳. پرتره ایزابلا دِسته؛ Isabella d'Este
سال خلق: حدود ۱۴۹۹ این اثر یک طراحی مقدماتی است.
ایزابلا دِسته یکی از مهمترین زنان فرهنگی دوران رنسانس بود و تلاش زیادی کرد تا لئوناردو پرتره او را کامل کند.
اما نقاشی نهایی احتمالاً هرگز ساخته نشد.
۱۴. نبرد آنگیاری؛ Battle of Anghiari
سال خلق: ۱۵۰۵ تا ۱۵۰۶ این اثر یکی از بزرگترین پروژههای ناتمام لئوناردو بود.
او قرار بود دیوار تالار بزرگ شورای فلورانس را نقاشی کند.
اما تکنیک آزمایشی او شکست خورد و نقاشی از بین رفت.
امروز تنها از طریق طراحیها و کپیهای هنرمندان دیگر میدانیم که چه شکلی داشته است.
۱۵. لدا و قو؛ Leda and the Swan
سال خلق: حدود ۱۵۰۸ این نقاشی از بین رفته است.
تنها نسخهها و طراحیهایی از آن باقی ماندهاند.
موضوع از اسطوره یونانی گرفته شده است؛ جایی که زئوس به شکل قو نزد لدا ظاهر میشود.
اثر نشان میدهد لئوناردو حتی در موضوعات اسطورهای نیز به حرکت بدن، طبیعت و ترکیببندی پیچیده علاقه داشت.
چرا تعداد نقاشیهای لئوناردو داوینچی کم است؟
چند دلیل اصلی وجود دارد:
کمالگرایی
لئوناردو بارها آثارش را تغییر میداد و گاهی پروژهها را نیمهتمام رها میکرد.
علاقه به آزمایش
او همیشه به دنبال روشهای جدید بود؛ اما همه آزمایشها موفق نبودند.
فعالیتهای متعدد
نقاشی تنها یکی از حوزههای فعالیت او بود. مهندسی، علوم و طراحی ماشینها بخش زیادی از زمانش را میگرفتند.
تخریب آثار
برخی آثار او در طول زمان از بین رفتند؛ مانند «نبرد آنگیاری».
بهترین نقاشی لئوناردو داوینچی کدام است؟
اگر معیار تأثیر تاریخی باشد، احتمالاً:
مونالیزا
مهمترین اثر اوست.
اگر معیار نوآوری ترکیببندی و روایت باشد:
شام آخر
یکی از بزرگترین شاهکارهای تاریخ هنر محسوب میشود.
اگر معیار نشاندادن رابطه علم و هنر باشد:
مرد ویترویوسی
نمونهای بینظیر است.
اما برای شناخت واقعی لئوناردو باید همه آثار باقیمانده را کنار هم دید؛ زیرا هر نقاشی بخشی از یک پروژه بزرگتر را نشان میدهد: تلاش انسانی برای فهمیدن جهان از طریق مشاهده، علم و تصویر.
نظرها
هنوز نظری ثبت نشده؛ نخستین نفر باشید.